Rejestracja Szukaj FAQ Zaloguj  
Napisz nowy temat  Odpowiedz do tematu  format do druku amunicja subsonic
amunicja subsonic
ignas
Odpowiedz z cytatem
Witam
Mam taki mały problem.Dałem swojemu synowi kilka razy strzelić z amunicji subsonic kupionej w Inkorsie bardzo mu się to spodobało mały huk i odrzut,ale jest ona droga
Potrzebuje zrobić amunicje subsonic w kalibrze 308 win.
Wiem że potrzebny jest do tego ciężki pocisk taki właśnie posiadam jest to hornady 220 gr RN
Posiadam proch Vectan SP 11
Mam prośbę o wyliczenie naważki dla tego pocisku i prochu jeśli jest to możliwe
Karabin to tikka lufa 61 cm

Pozdrawiam
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty ignasWyślij prywatną wiadomość
adam531
Odpowiedz z cytatem
Naważki subsoniczne w 308 są tutaj:
http://www.lhs-germany.de/uploads/media/308_01.pdf
aczkolwiek obawiam się, że SP11 jest zdecydowanie za wolny do tego celu.
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty adam531Wyślij prywatną wiadomość
Re: amunicja subsonic
Myśliwy
Odpowiedz z cytatem
ignas napisał:
Witam
Mam taki mały problem.Dałem swojemu synowi kilka razy strzelić z amunicji subsonic kupionej w Inkorsie bardzo mu się to spodobało mały huk i odrzut,ale jest ona droga
Potrzebuje zrobić amunicje subsonic w kalibrze 308 win.
Wiem że potrzebny jest do tego ciężki pocisk taki właśnie posiadam jest to hornady 220 gr RN
Posiadam proch Vectan SP 11
Mam prośbę o wyliczenie naważki dla tego pocisku i prochu jeśli jest to możliwe
Karabin to tikka lufa 61 cm

Pozdrawiam




Jak potrzebujesz taniej i lekkiej amunicji do zabawy to mam lepszy pomysł

Ja do 308 używam prochu VV N32C i pocisków Frontier CMJ 155grs.


Naważka 20 grs wypełnienie ok 85% V0- 560m/s cena komponentów na 1 nabój to 1,22zł Very Happy

308 lubi takie pociski i da się wystrzelać 1 MOA ( tylko trzeba wkalkulować odskoki bo pociski nie sa za precyzyjne)



Komponenty:

http://parabellum.pl/frontier-pociski-cmj.html

http://parabellum.pl/vihtavuori-n32c-tin-star.html
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty MyśliwyWyślij prywatną wiadomość
Maciej Krawczak
Odpowiedz z cytatem
Ewentualnie możesz poszukać w Google: "youth loads" lub "reducted recoil loads"
https://www.hodgdon.com/wp-content/uploads/2016/11/h4895-reduced-rifle-loads.pdf
https://www.hodgdon.com/wp-content/uploads/2016/11/trail-boss-reduced-loads-r_p.pdf
http://www.furorsniper.cz/data/download/Hodgdonreduced.pdf
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty Maciej KrawczakWyślij prywatną wiadomość
Młynek
Odpowiedz z cytatem
A da się zrobić takie ammo na prochu VV N140, lub RS52 - pociski jestem w stanie ogarnąć do jakiś 190gr - bo skok gwintu lufy 11,5, długość lufy 51cm.

_________________
0.22LR, 9X19, 38/357M; 308Win
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty MłynekWyślij prywatną wiadomość
amunicja subsonic
ignas
Odpowiedz z cytatem
witam
Czy naprawdę nikt nie robi takiej amunicji w 308 win??????????
A może ktoś by poświęcił troszkę czasu i obliczył naważki dla jakiegoś prochu i ciężkich pocisków
Myślę że wielu kolegów chętnie by postrzelało na strzelnicy w ciszy i braku odrzutu
Będę zobowiązany i bardzo podziękuje

Pozdrawiam
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty ignasWyślij prywatną wiadomość
Marcin.P.
Odpowiedz z cytatem
Na stronie vectana dla kalibru 308 są naważki na prochu A0. Pocisk 150grain trochę ponad dzwiękowy. Do zabawy powinno być ok.
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty Marcin.P.Wyślij prywatną wiadomość
piotrjub
Odpowiedz z cytatem
Trzeba było usunąć post a nie modyfikować - ciekawe co w nim było nie tak ?


Ostatnio zmieniony przez piotrjub dnia Czwartek, 19 Październik 2017, 18:51, w całości zmieniany 1 raz
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty piotrjubWyślij prywatną wiadomośćOdwiedź stronę autoraGaduGaduSkype
Młynek
Odpowiedz z cytatem
Na YT są elaboracje na prochu



https://www.youtube.com/watch?v=Ix2si1M2iM8

Tylko to drogi proch i niedostępny u nas.

Tu jest nawet pdf z danymi: https://www.loaddata.com/articles/PDF/LD-36%20Haviland%20LR.pdf

_________________
0.22LR, 9X19, 38/357M; 308Win
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty MłynekWyślij prywatną wiadomość
amunicja subsonic
ignas
Odpowiedz z cytatem
Bardzo dziękuje kolego Młynek
tylko gdzie go kupić????????
Może ktoś ma jeszcze inne propozycje????

Pozdrawiam
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty ignasWyślij prywatną wiadomość
azmoda
Odpowiedz z cytatem
A strzela ktoś tak jak ja na 50/100m pociskami miedziowanymi (190 gr, tępołukowy) firmy H&N? Elaboruję prochami pistoletowymi: S011, S020, D032, D036, Bullseye, Universal. Naważki od 11 do 15 gr. Kaliber 7,92x57 mm, z K98 osiągam jakoś 500-550 m/s na wylocie (lufa 600mm).

Do takiej amunicji zamiast spłonek LR można też stosować LP.

PS Przepraszam za offtopic, ale częściowo jest w temacie (pod względem ekonomicznym i słabym odrzucie).

_________________
http://www.bronsportowa.org
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty azmodaWyślij prywatną wiadomość
amunicja subsonic
ignas
Odpowiedz z cytatem
Czy któryś z kolegów który posiada program QL mógł by w wolnej chwili sprawdzić coś takiego
Na stronie producenta prochu Vectan znalazłem następujące dane elaboracyjne dla prochu Vectan A1,A0,Ba9
Podane prochy według producenta nadają się do elaboracji amunicji subsonic w kalibrze 308 win
Dla pocisku 200gr sierra HPBT ,190gr HPBT,168gr HPBT
Prosił bym bardzo o sprawdzenie i ewentualnie potwierdzenie tego

pozdrawiam
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty ignasWyślij prywatną wiadomość
Dariusz_W
Odpowiedz z cytatem
Witam
Ja robię treningową amunicje w 308w na pociskach H&N tylko masa mniejsza niż podałeś i większa prędkość około 400-430 m/s . Nie jest to subsonic ale do treningu idealne. Nie kopie a odgłos strzału jak z kbks-u . Robiłem na IMR T.B ale ze względu na brak dostępu zainteresowałem się VV N32C Tin Star . Będę dopiero testował . W obliczeniach wychodzi praktycznie to samo co T.B , tylko objętość inna i trzeba uważać żeby podwójnie którejś łuski nie zasypać . Jest jeszcze jedna kwestia , na jaką odległość chcesz strzelać ? Jak na 100 m to będziesz miał z metr opadu przy subsonicznej amunicji . Ja przy swojej mam jakieś 35 cm zdołowania w stosunku do normalnej amunicji .Kręcę 35 klików w pionie na lunecie i trenuje potem wracam i jest ok . Proponuje poszukać kalkulatora stabilizacji , podstawić dane i zobaczyć co wyjdzie . Ja mam skok gwintu 1:12 i na początku testowałem kule 220 gr , porażka , na 100 m bokiem wchodziły w tarcze.

Powodzenia , Pozdrawiam
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty Dariusz_WWyślij prywatną wiadomość
Młynek
Odpowiedz z cytatem
Masz na myśli te pociski https://www.hn-sport.de/en/reloading/round-nose-308-165-gr-hs

_________________
0.22LR, 9X19, 38/357M; 308Win
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty MłynekWyślij prywatną wiadomość
Dariusz_W
Odpowiedz z cytatem
Tak , to są te pociski . Tanie i na 100 m do treningu wystarczą .
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty Dariusz_WWyślij prywatną wiadomość
Młynek
Odpowiedz z cytatem
Testowałeś już naważki ?
Subsonic można jeszcze poskładać na Vectan A0 - bo coś tam podają w load data na stronie.

_________________
0.22LR, 9X19, 38/357M; 308Win
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty MłynekWyślij prywatną wiadomość
Dariusz_W
Odpowiedz z cytatem
Amunicja o której pisze ma V0 = 400-430 m/s

Jeszcze nie testowałem VV , ale będę sypał tyle co IMR T.B . +/- 1 gr bo w obliczeniach w QL wychodzi identycznie .Jedyna różnica to mniejsza objętość i wypełnienie łuski mniejsze . Z tego powodu trzeba będzie bardzo uważać żeby którejś łuski 2 razy nie zasypać. Przy TB tego problemu nie ma . Będę testował na wiosnę bo teraz sezon zbiorówkowy się zaczął i strzelnice PZŁ na zimę mi zamykają . Dodatkowo taka treningowa amunicja pozwala mi dopasować łuski do komory i potem użyć ich w innej bardziej precyzyjnej elaboracji formatując tylko szyjkę.


Co do amunicji o V0 poniżej 320-340 m/s . Robiąc treningową poszedłem Twoim tokiem rozumowania i wziąłem najcięższą kule jaka była możliwa 220 gr (odlewane ołowiane bez płaszcza - miało być tanio ) żeby zrobić obniżony load . Przy naważce TB rzędu 8-9 gr było poniżej V dźwięku (mam chronometr ). Myślę że Na VV będzie podobnie. Pociski mimo zwiększenia prędkości wchodziły mi bokiem w tarcze .Ja mam skok 1:12 , koledze który ma chyba 1:10 albo jeszcze mniej stabilizowało te kule poprawnie. Jeśli chcesz koniecznie subsonica to lapua ma takie kule które są do tego specjalnie zaprojektowane . Ja zostałem przy H&N bo tanio i moja lufa je stabilizuje .


Ostatnio zmieniony przez Dariusz_W dnia Poniedziałek, 23 Październik 2017, 11:23, w całości zmieniany 1 raz
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty Dariusz_WWyślij prywatną wiadomość
Młynek
Odpowiedz z cytatem
Ja kupie pociski H&N i proch Vectana A0 i coś poskładam, tylko muszę poczekać na dowóz prochu z Parabellum, do połowy listopada.
O wynikach coś napiszę Wink

_________________
0.22LR, 9X19, 38/357M; 308Win
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty MłynekWyślij prywatną wiadomość
Dariusz_W
Odpowiedz z cytatem
Zauważ Kolego że na stronie producenta kul H&N masz podany gotowy load dla prochu VV w kal 308W . Dokładnie w linku który podałeś. Jest tam napisane :

.308 Winchester / Vihtavuori 14.0 gr N32C Tin Star / 70,0 mm / MEN / CCI 200

Po co kombinować ?

Ja kombinowałem z T.B bo był dostępny i miał większą objętość w stosunku do masy .
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty Dariusz_WWyślij prywatną wiadomość
Młynek
Odpowiedz z cytatem
Tu nikt nic nie kombinuje - bo też jest podane : http://www.vectan.fr/UK/reloading-charges?type_arme=epaule
Jak wybierzesz kaliber i proch A0, to jest przykład ammo subsonic, co prawda na pocisku ołowianym z kokilki leyman.
Ale jest jakiś punkt wyjścia.

A co do danych elaboracyjnych do pocisków H&N ze strony, to raz zrobiłem z kolega do jego Colta 1911 w kal 45 - według przepisu dla prochu D032 - owszem strzelały, tylko kopały bardziej niż fabryczna, jak zeszliśmy z naważki o 40% to dopiero dało się strzelać.
Także ich dane to takie średnie są.

_________________
0.22LR, 9X19, 38/357M; 308Win
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty MłynekWyślij prywatną wiadomość
Dariusz_W
Odpowiedz z cytatem
Tak to jest że każdy wybiera to co mu się podoba a nie koniecznie innym. Powodzenia. Opisz efekt końcowy jak zrobisz testy.

Pozdrawiam.

Jeszcze jedna rzecz mi się przypomniała , a którą powinienem napisać na początku . Przy ciężkiej kuli 220 gr i prochu T.B miałem objawy nadciśnienia na każdej odstrzelonej łusce . Z tego co pamiętam to testowałem od 8,5 do 10 gr . Zauważyłem to dopiero po powrocie do domu jak położyłem paczkę z odstrzelonymi łuskami obok innej odstrzelonej z normalnego loadu. Wszystkie spłonki były mocno spłaszczone i wystawały lekko z łuski , tak jak by miały wypaść . Przy lżejszej kuli 165 gr tego objawu nie mam .
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty Dariusz_WWyślij prywatną wiadomość
amunicja subsonic
ignas
Odpowiedz z cytatem
Pytanie do kolegi Dariusza
Możesz napisać na jakim prochu robiłeś amunicje i jaką prędkość otrzymałeś
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty ignasWyślij prywatną wiadomość
amunicja subsonic
ignas
Odpowiedz z cytatem
przepraszam nie doczytałem przecież napisałeś
jakie było wypełnienie łuski?
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty ignasWyślij prywatną wiadomość
Dariusz_W
Odpowiedz z cytatem
Co do wypełnienia to robiłem według danych podanych na stronie IMR . Przy T.B startowe wypełnienie zawsze było w granicach 60-70%. Dla Prochu T.B jest podana procedura wyznaczania start i max naważki dla dowolnej kuli i tego się trzymałem.
Robisz tak:

1) robisz wzorcowy nabój bez spłonki i prochu .
2) zaznaczasz to miejsce gdzie w głąb łuski sięga tył pocisku.
3) sypiesz proch IMR T.B do tej wysokości w identycznej łusce (oczywiście od spodu trzeba zatkać żeby się nie wysypywało , ja zrobiłem to nową spłonka a łuska była już przygotowana do elaboracji .)
4) Ważysz ten proch wsypany do łuski i to jest twoje max .
5) mnożysz to przez 0,7 i ten wynik to twoje min.


Pocisk 220 gr jest baaaaardzo długi dlatego takie naważki przy tym pocisku a dodatkowo wyszedł subsonic . (Tylko przeczytaj co napisałem o nadciśnieniu jeśli będziesz chciał pokombinować ) . Osobiście jak bym chciał zrobić subsonic to bym chyba wziął trochę lżejsza kule niż 220 gr ale cięższą niż te 165 gr które robię do treningu .

Zaczoł bym do takich które zostały do tego zaprojektowane:
http://www.lapua.com/en/reloading-components/bullets/subsonic


Tu masz filmik jak robię amunicje na lżejszych kulach i pokazuje tą procedurę :

https://www.youtube.com/watch?v=5nTVdJVdQ4A

Było o niej na forum a na stronie IMR trzeba tego poszukać ale jest to oficjalnie podane gdzieś obok danych dla prochu T.B .
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty Dariusz_WWyślij prywatną wiadomość
amunicja subsonic
ignas
Odpowiedz z cytatem
Kolego Dariuszu a może wiesz gdzie można kupić jeszcze ten proch ????
przeszukałem chyba wszystkie sklepy i lipa nigdzie nie ma

pozdrawiam
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty ignasWyślij prywatną wiadomość
Dariusz_W
Odpowiedz z cytatem
Nigdzie go niestety nie kupisz na tę chwile i się nie zapowiada że będzie lepiej. Rozmawiałem jakiś czas temu z Panią Magdą z Parabellum i jest nie do dostania w Europie .

Ja miałem fart i kupiłem jak jeszcze był dostępny ale już mi się skończył , teraz będę przechodził na VV N32C Tin Star .
Jak bym wiedział że tak będzie to bym wtedy kupił z 6 opakowań .
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty Dariusz_WWyślij prywatną wiadomość
amunicja subsonic
ignas
Odpowiedz z cytatem
Dariuszu daj znać jak ci będzie szło na VVN32C ts
taka wielka moja prożba
na forach zachodnich czytałem że kręcą amunicję subsonic na tym prochu bez wypełniaczy na zwykłych łuskach
ale poczekam na fachowców bo nie mam jeszcze chronografu

powodzenia
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty ignasWyślij prywatną wiadomość
Dariusz_W
Odpowiedz z cytatem
Zanim to zrobię to mi trochę zejdzie bo strzelnice PZŁ w Starachowicach na zimę zamykają . Jak cos to nagram filmik i wrzucę na YT.

Tak sobie myślę że mógł bym zrobić test moich pocisków H&N na T.B a potem z taka samą naważką na VV. Po pięć sztuk w tarczy na 100 m z pomiarem prędkości . Producent pocisków podaje load 14 gr VV wiec spokojnie się mieszczę bo z tego co pamiętam T.B sypę 12 z hakiem , musiał bym w zeszyt zajrzeć dla pewności. Oba prochy w obliczeniach wychodzą prawie identycznie a i tak będę to testował.

Temat jest o subsonic .

Dlatego dodatkowo rozebrał bym kilka sztuk , odzyskał trochę proszku i zrobił drugi test dla startowej naważki T.B dla kul subsonic Lapua (5 sztuk w tarczy na 100m z pomiarem V0 ) . Jak by było ok to bym mógł na VV zrobić to samo pod warunkiem że wypełnienie nie było by jakieś drastycznie małe . Ale na pewno nie szedł bym w dół z naważkami więc co by wyszło to by wyszło .

Jak są chętni to zobaczyć to mogę na wiosnę takie cos nakręcić . Przez zimę ukręcę kulki a koło maja będzie na YT .



Pozdrawiam
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty Dariusz_WWyślij prywatną wiadomość
Młynek
Odpowiedz z cytatem
Wertując neta trafiłem na taką stronę, myślę że dość ciekawa : https://sites.google.com/view/reload-cheap-subsonic/homepage


Tak latają pociski H&N na 50m na prochu Lovex D032 z lewej naważka 9gr, z prawej 10gr.


_________________
0.22LR, 9X19, 38/357M; 308Win
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty MłynekWyślij prywatną wiadomość
Dariusz_W
Odpowiedz z cytatem
Z racji tego że pomału pozbywam się kal. 308 , to testy wykonałem z kolegom na jego karabinku .

Ma on skok gwintu do bardzo ciężkich pocisków i skupienie na 50 m było znakomite jak na ołowianą amunicje.
Zrobiłem na odlewanych pociskach z formy lee . Zważyłem je dokładnie i moje pociski mają 225 gr . Pociski były smarowane smarowidłem zrobionym samemu (wosk pszczeli+ wazelina+ parafina).

Proch VV N32C Tin Star

Jedyna zmiana to użyłem zwykłych spłonek nie magnum .
Wypełnienie około 40% - 50 %.

Naważek i długości naboju nie podam , niech każdy sam o tym decyduje. Powiem tylko że nie miałem objawów nadciśnienia takich jak przy T.B w konfiguracji ze spłonką magnum i tym samym pocisku . Wcześniej smarowałem alox-em .


Nie mam fotek i nie mierzyłem prędkości ale głośno nie było . Na 100 % startowe naważki dały subsonica bo było słychać tylko takie puknięcie jak bym strzelił ze sprężonego powietrza z wiatrówki tylko o wiele mocniej bo to karabin i nie było słychać charakterystycznego "trzasku" Jaki generuje naddźwiękowy pocisk. "Trzask" pojawił się w miarę zwiększania naważki .

Skupienie na 50 m spokojnie zakrywam monetą 5 zł .- Tylko tak jak pisze , skok gwintu do ciężkiej kuli. Moja CZ by tego nie ustabilizowała.

Dla kolegi do treningu znakomite tak jak dla mnie H&N z mojej CZ . Na 100 m makieta rogacza nie będzie problemem .
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty Dariusz_WWyślij prywatną wiadomość
Re: amunicja subsonic
MOTOR-PIL
Odpowiedz z cytatem
ignas napisał:
Witam
Mam taki mały problem.Dałem swojemu synowi kilka razy strzelić z amunicji subsonic kupionej w Inkorsie bardzo mu się to spodobało mały huk i odrzut,ale jest ona droga
Potrzebuje zrobić amunicje subsonic w kalibrze 308 win.
Wiem że potrzebny jest do tego ciężki pocisk taki właśnie posiadam jest to hornady 220 gr RN
Posiadam proch Vectan SP 11
Mam prośbę o wyliczenie naważki dla tego pocisku i prochu jeśli jest to możliwe
Karabin to tikka lufa 61 cm

Pozdrawiam


Wszystko dobrze, ale czy nie umknęło wam - a ja się czepiam- ale amunicję możemy robić na "własny" użytek. Czy przekazywanie jej członkowi rodziny do wystrzelenia da się podciągnąć pod "własny"?
Pytam bo sam robię dla siebie, a dla żony kupuję - co nie przeczę utrudnia mi czasami życie i pożycie. Bo potem słyszę " bo ty miałeś lepszą amunicję". Może ktoś poratuje przychylną interpretacją.
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty MOTOR-PILWyślij prywatną wiadomośćTelefony
Młynek
Odpowiedz z cytatem
Nadgorliwość, gorsza od faszyzmu Cool

_________________
0.22LR, 9X19, 38/357M; 308Win
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty MłynekWyślij prywatną wiadomość
donkihot
Odpowiedz z cytatem
Chyba nie lubisz swojej żony Razz

_________________
Walczący z wiatrakami.
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty donkihotWyślij prywatną wiadomość
Dariusz_W
Odpowiedz z cytatem
Nie jestem prawnikiem ale Kolego MOTOR-PIL z twojej interpretacji wynika że jak by się dało w Polsce pędzić bimber "na własny użytek " to znaczy że kolegi po udanym polowaniu nie mógł bym poczęstować tak ?
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty Dariusz_WWyślij prywatną wiadomość
donkihot
Odpowiedz z cytatem
Można dosłowniej: w świetle prawa RP mogę robić wino na własny użytek, w sobotę wieczorem otwieram butelkę i nalewam sobie do kieliszka a żonie mówię "przepraszam kochanie ale nie mogę ci polać bo prawo zabrania"

_________________
Walczący z wiatrakami.
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty donkihotWyślij prywatną wiadomość
Re: amunicja subsonic
P_iter
Odpowiedz z cytatem
MOTOR-PIL napisał:

Pytam bo sam robię dla siebie, a dla żony kupuję .


Niech żona sama sobie zrobi.

_________________
Pozdrawiam
P_iter
SQ5WIP
Zobacz profil autoraZnajdź wszystkie posty P_iterWyślij prywatną wiadomośćWyślij emailGaduGadu
amunicja subsonic
Nie możesz pisać nowych tematów
Nie możesz odpowiadać w tematach
Nie możesz zmieniać swoich postów
Nie możesz usuwać swoich postów
Nie możesz głosować w ankietach
Nie możesz dołączać plików do wiadomości w tym forum
Nie możesz pobierać załączników do wiadomości w tym forum
Wszystkie czasy w strefie EET (Europa)  
Strona 1 z 1  


Zobacz poprzedni temat
Zobacz następny temat
  
  
  Napisz nowy temat  Odpowiedz do tematu  format do druku